Οι πηγές της Άνδρου και η υγιής αξιοποίηση τους για αιώνες από τους κατοίκους του νησιού, μαζί με την τέχνη της ξερολιθιάς, καθόρισαν την φυσιογνωμία της Άνδρου που όλοι σήμερα απολαμβάνουμε και θαυμάζουμε. Συνεισέφεραν στην αξιόλογη βιοποικιλότητα, τα μικροκλίματα, τη χλωρίδα, τον αγροτικό πολιτισμό, και σ’ όλες τις πολύτιμες εκφάνσεις του, όπως την αγροδιατροφική παράδοση που επιβιώνει ως τις μέρες μας.
Οραματιζόμαστε μια Άνδρο όπου πηγές και επιφανειακά νερά αναγνωρίζονται ως κορυφαία κοινόχρηστα φυσικά και πολιτιστικά αγαθά, που η ίδια η κοινότητα μελετά και παρακολουθεί με επιστημονικά εργαλεία, εξασφαλίζοντας τη διαφύλαξη και ασφαλή παράδοση τους στις επόμενες γενιές.
Το Συμμετοχικό Παρατηρητήριο Πηγών & Επιφανειακών Νερών της Άνδρου φιλοδοξεί να αποτελέσει έναν μόνιμο μηχανισμό παρακολούθησης, τεκμηρίωσης, ανάδειξης της αξίας των πηγών του νησιού και της διαχείρισης τους, συμβάλλοντας στην ευαισθητοποίηση, τη διαφύλαξη και και τη χάραξη υγιούς πολιτικής για τα νερά της Άνδρου.
Καταγράφουμε τις πηγές και τα επιφανειακά νερά της Άνδρου, καθώς και τις ιστορίες και πρακτικές διαχείρισης τους, διασώζοντας γνώσεις που χάνονται και δημιουργώντας μια αξιόπιστη και διαρκώς εμπλουτιζόμενη πληροφοριακή βάση.
Συλλέγουμε συστηματικά δεδομένα για την ποσότητα και την ποιότητα του νερού, τις μετεωρολογικές συνθήκες και τις μεταβολές που επηρεάζουν τα πηγαία νερά, συμβάλλοντας στην καλύτερη κατανόηση των επιπτώσεων των φυσικών μεταβολών, των ανθρωπίνων παρεμβάσεων και της κλιματικής αλλαγής.
Προβάλλουμε την υδάτινη κληρονομιά της Άνδρου, τα συστήματα διαχείρισης τους (πηγές, νεραύλακα, χαβούζες, συμφωνίες διανομής), συνδέοντας επιστημονικά δεδομένα με ιστορίες, παραδόσεις και πρακτικές που διαμόρφωσε η σχέση των ανθρώπων με το νερό μέσα στον χρόνο.
Προσκαλούμε τους ανθρώπους του νησιού, να εργαστούμε μαζί για τη διαφύλαξη και βιώσιμη διαχείριση των πηγών και επιφανειακών νερών που σήμερα βάλλονται σημαντικά. Αξιοποιώντας έγκυρα επιστημονικά δεδομένα, να συνεισφέρουμε και να συμμετέχουμε ενεργα στη λήψη αποφάσεων ορθολογικής διαχείρισης, με όραμα μια Άνδρο υγιή και βιώσιμη.
Δημιουργούμε μαζί το Παρατηρητήριο Πηγών και Επιφανειακών νερών της Άνδρου, ως ένα ανοιχτό εργαστήριο γνώσης, συνεργασίας και εκπαίδευσης, που εξελίσσεται διαρκώς κι αποτελεί σημείο αναφοράς για την προστασία των υδάτινων πόρων της Άνδρου και πρότυπο συμμετοχικής διαχείρισης για άλλα νησιά της Μεσογείου.
Η Άνδρος αλλιώς Υδρούσα, είναι γνωστή ως νησί των νερών. Οι εκατοντάδες πηγές της, τα ρέματα που διασχίζουν τις κοιλάδες, οι πετρόχτιστες στέρνες, τα αυλάκια και οι αναβαθμίδες στέκουν ως ζωντανή απόδειξη της μακραίωνης σχέσης ανάμεσα στον άνθρωπο και το νερό. Γύρω από τις πηγές αναπτύχθηκαν οικισμοί, καλλιέργειες, μονοπάτια και κοινότητες. Το νερό δεν αποτελεί μόνο στοιχείο του φυσικού περιβάλλοντος της Άνδρου, αλλά και κομμάτι της ιστορίας, του πολιτισμού και της καθημερινής ζωής των ανθρώπων.
Σήμερα, οι πηγές, πολύτιμα φυσικά και πολιτιστικά κοινόχρηστα αγαθά, βρίσκονται αντιμέτωπα με νέες προκλήσεις. Οι ανθρώπινες παρεμβάσεις, η εγκατάλειψη, η κλιματική αλλαγή, και η σταδιακή απώλεια της παραδοσιακής γνώσης διαχείρισης, καθιστούν πιο αναγκαία από ποτέ την καταγραφή, την παρακολούθηση και τη διαφύλαξή τους.
Σε αυτό το πλαίσιο γεννιέται μια νέα συμμετοχική πρωτοβουλία με διαρκή χαρακτήρα, αντλώντας εμπειρία από το εγχείρημα των μονοπατιών Andros Routes που να απαντά στην ανάγκη να γνωρίσουμε καλύτερα τις πηγές, να αντιληφθούμε σε βάθος την αξία τους, να τις συστήσουμε στους επισκέπτες του νησιού και να να δράσουμε συλλογικά για τη διατήρησή τους.
Το ταξίδι ξεκινά το 2023, με την καταγραφή των παραδοσιακών πρακτικών διαχείρισης των επιφανειακών νερών στον κεντρικό ορεινό όγκο της Άνδρου, με την υποστήριξη της πρωτοβουλίας Cycladic Identity. Μέσα από ιστορική έρευνα, επιτόπια καταγραφή και προφορικές μαρτυρίες γίνεται ένα πρώτο βήμα κατανόησης και ανάδειξης της πλούσιας υδατικής κληρονομιάς του νησιού και των γνώσεων που οι κάτοικοι αναπτύσσουν γύρω από τη διαχείριση του νερού επί αιώνες.
Επόμενα βήματα που επιδιώκονται από το 2024 έως σήμερα:
To Συμμετοχικό Παρατηρητήριο Πηγών & Επιφανειακών Νερών, αποτελεί μια νέα πρωτοβουλία και εγχείρημα, που επιδιώκει όλους τους παραπάνω στόχους, συνδυάζοντας επιστημονική έρευνα με τη συμμετοχή της κοινότητας. Επιστήμονες, εθελοντές, μαθητές, κάτοικοι και επισκέπτες συνεργάζονται για την καταγραφή, παρακολούθηση της κατάστασης των πηγών τη συλλογή δεδομένων, διασώζοντας συνάμα ιστορίες και μνήμες γύρω από τις πηγές.
Το Παρατηρητήριο ενσαρκώνεται στην ψηφιακή πλατφόρμα springs.androsresearchcenter.org, η οποία αποτελεί “τόπο” φιλοξενίας, συνάντησης και συνεργασίας όλων όσων ενδιαφέρονται για τις πηγές της Άνδρου. Εδώ συγκεντρώνονται επιστημονικά δεδομένα, χαρτογραφικές πληροφορίες, φωτογραφίες, προφορικές μαρτυρίες και παρατηρήσεις πολιτών, δημιουργώντας μια ζωντανή βάση γνώσης που εμπλουτίζεται συνεχώς και παραμένει ανοιχτή σε όλους.
Η ομάδα έργου συντονίζει και υλοποιεί τις επιμέρους δράσεις του Συμμετοχικού Παρατηρητηρίου Πηγών & Επιφανειακών Νερών της Άνδρου, διασφαλίζοντας την εύρυθμη λειτουργία του έργου, την επιστημονική και διοικητική του υποστήριξη, καθώς και την επικοινωνία και διάχυση των αποτελεσμάτων του.
Το Παρατηρητήριο πλαισιώνεται από Συμβουλευτική Επιτροπή, η οποία αποτελείται από την Επιστημονική Ομάδα και εκπροσώπους θεσμικών φορέων. Η Επιτροπή συμβάλλει στον σχεδιασμό της μεθοδολογίας, παρακολουθεί την πρόοδο του έργου και ενισχύει τη συνεργασία για τη διαφύλαξη των πηγών της Άνδρου.
Η επιστημονική ομάδα διασφαλίζει την επιστημονική εγκυρότητα του έργου και υποστηρίζει την ανάπτυξη της μεθοδολογίας, την αξιολόγηση των δεδομένων, την ερμηνεία των αποτελεσμάτων και τη συνεχή βελτίωση του Παρατηρητηρίου.
Παναγιώτης Σαμπατακάκης
MSc, PhD Υδρογεωλόγος
Διευθυντής της Διεύθυνσης Υδατικών Πόρων και Γεωθερμίας (ΔΥΠΟΓΕ) της Ελληνικής Αρχής Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΕΑΓΜΕ). Συμβάλλει στον επιστημονικό σχεδιασμό του έργου, παρέχοντας εξειδικευμένη γνώση σε θέματα υδρογεωλογίας, υπόγειων υδάτων και διαχείρισης υδατικών πόρων.
Δρ. Raha Hakimdavar
Καθηγήτρια Υδρογεωλογίας
Georgetown University in Qatar. Ειδικεύεται στην υδρογεωλογία, τη διαχείριση υδάτινων πόρων και την ανθεκτικότητα των υδρολογικών συστημάτων απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Υποστηρίζει την ανάπτυξη της επιστημονικής μεθοδολογίας του Παρατηρητηρίου και τη σύνδεσή του με τη διεθνή επιστημονική έρευνα.
Κωνσταντίνος Λαγουβάρδος
Μετεωρολόγος – Διευθυντής Ερευνών
Ινστιτούτο Έρευνας Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης, Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών. Ειδικεύεται στη Δυναμική Μετεωρολογία και είναι συντονιστής της λειτουργίας και της επιστημονικής αξιοποίησης του Δικτύου Αυτόματων Μετεωρολογικών Σταθμών METEO.
Κατερίνα Παπαγιαννάκη
PhD Περιβαλλοντικής Οικονομίας
Ειδική Λειτουργική Ερευνήτρια Α΄ στο Ινστιτούτο Έρευνας Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Η ερευνητική της δραστηριότητα επικεντρώνεται στην περιβαλλοντική διαχείριση, την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή και την αξιοποίηση επιστημονικών δεδομένων.
Δρ. Ιωάννης Κωλέτσης
Φυσικός – Μετεωρολόγος, Περιβαλλοντολόγος
Ειδικός Τεχνικός Επιστήμονας στο Ινστιτούτο Έρευνας Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Υπεύθυνος για την εγκατάσταση και τεχνική υποστήριξη του μετεωρολογικού σταθμού του έργου, συμβάλλοντας στην αξιόπιστη συλλογή και αξιοποίηση των μετεωρολογικών δεδομένων.
Δρ. Θανάσης Αναστασίου
Ηλεκτρολόγος Μηχανικός
Υποστηρίζει την εγκατάσταση και λειτουργία των 2 μετεωρολογικών σταθμών, αλλά και τον σχεδιασμό και την ανάπτυξη του συστήματος παρακολούθησης των μετεωρολογικών δεδομένων. Συμβάλλει ουσιαστικά στην λειτουργία του Παρατηρητηρίου σε ότι αφορά τη λήψη και παρακολούθηση των μετεωρολογικών δεδομένων.
Η παρουσία τους στη Συμβουλευτική Επιτροπή στοχεύει στην ενίσχυση της σύνδεσης της επιστημονικής γνώσης με τις ανάγκες της τοπικής κοινωνίας και συμβάλλει στη μακροχρόνια βιωσιμότητα του Παρατηρητηρίου.
Άννα Βρεττού – Έπαρχος Άνδρου
Σπύρος Τσαούσης – Αντιδήμαρχος Δήμου Άνδρου
Ιωάννης Κουτούδης – Cyclades Preservation Fund (CPF)
Για την οργάνωση μας, κάθε πηγή, όπως και κάθε μονοπάτι, είναι κάτι περισσότερο από ένα σημείο ή χώρος στον χάρτη. Είναι πολύτιμα κοινόχρηστα αγαθά και χώροι που συνδέουν την κοινότητα. Οι πηγές της Άνδρου είναι ζωντανοί οργανισμοί, ένας ζωντανός οργανισμός, ένα κομμάτια της ιστορίας της Άνδρου και τοπόσημα, αλλά και πολύτιμοι δείκτες που μας υπενθυμίζουν ζωντανά, ότι και μια υπενθύμιση ότι το νερό δεν είναι ανεξάντλητο. Είναι ένας φυσικός πόρος που χρειάζεται γνώση, συνεργασία και φροντίδα.
Γιατί οι πηγές δεν αφηγούνται μόνο το παρελθόν της Άνδρου, είναι το παρόν και το μέλλον της… Μας βοηθούν να διαμορφώσουμε και το μέλλον της.
Η δημιουργία του οράματος για ένα Παρατηρητήριο Πηγών & Επιφανειακών Νερών της Άνδρου βρίσκει αναγνώριση και στήριξη τα τελευταία χρόνια από φορείς εθνικής εμβέλειας στην Ελλάδα αλλά και φορείς του εξωτερικού.
Το Παρατηρητήριο συγχρηματοδοτείται την περίοδο (2025-2027) από το Πράσινο Ταμείο, στο πλαίσιο του έργου «Πηγές της Άνδρου – Συμμετοχικό Παρατηρητήριο Πηγών & Επιφανειακών Νερών», και από το Cyclades Preservation Fund (CPF).
